Cilmibaaris: Dhiig yaraanta hooyada ayaa keenta in carruurtu ku dhashaan cudurro halis ah

Hadii hooyadu dhiiggu ku yar yahay marka ay uurka leedahay waxaa suuragal ah in cunugga caloosha ku jiro ay ku dhacaan cudurrada wadnaha, sidaasna waxaa lagu sheegay daraasad cusub.

Cilmibaarayaal ka tirsan Jaamacadda Oxford ayaa kala shaandheeyay xog laga soo ururiyay 16,500 oo hooyo taas oo qeyb ka aheyd cilmibaaris ay maalgelisay ururka wadnaha UK ee BHF.

Waxaa cilmibaarista lagu ogaaday haddii ay hooyada dhiig-yari qabto 100-ka maalmood ee ugu horreeya xiliga ay uurka leedahay, waxaa suuragal ah in ay dhasho cunug qaba cudurada wadnaha in ka badan 74 boqolkiiba sida caadiga ah.

Waxaa lagu qiyaasay ku dhawaad rubuc haweenka uurka leh ee UK iyo in ka badan saddex meelood kuwa ku nool adduunka in ay qabaan dhiig-yari taas oo inta badan ka timaada birta (Iron) oo ku yar hooyada.

Dhiig-yarida waa xaalad guud, waxayna timaada marka tirada unugyad dhiiga cas ama haemoglobin-ka oo ah borotiin laga helo dhiiga cas ay ka yar tahay sida caadiga, sidaasna waxaa sheegtay adeega caafimaadka UK ee loo yaqaan NHS.

Cilmi-baarista waxaa kaloo lagu ogaaday in dhiig-yarada aadka u daran marka uurka uu gaaro bilaha u dambeeya ay horseedi karto dhibaatooyin sida in cunga miisaankiisa uu yaraado ama dhicis uu ku dhasho.

Balse ilaa hadda wax yar ayaa laga ogyahay saameynta dhiig la'aanta marka hooyada uurkeedu uu yar yahay.

Prof Duncan Sparrow oo cilmibaaristan hoggaaminayay ayaa sheegay in ay hore u ogaayeen ilmaha uurka ku jira ee cudurada wadnaha qaba ay waxyaabo badan ka timaaday. Dhiig-yarida ayuuna sheegay in ay ka timaaddo sida ay fahamsan yihiin iyagoo sidoo kale ku ogaaday baaris lagu sameeyay sheybaarka.

Prof Duncan wuxuu intaas ku daray hadii la ogaado dhiig-yaradi waqtiyada ugu horeeya uurka in ay wax weyn ka badali karto adduunka oo dhan.

"Birta oo ku yar hooyada waa waxa asalka u ah kiisas badan oo la xiriira aneemiyada, in birta ay qaataan haweenka, marka ay uurka qaadayaan iyo marka ay uurka leeyihiin waxay ka hortagi kartaa cudurrada ilmaha ku dhaca inta aysan dhalan ka hor" ayuu yiri Prof Duncan Sparrow.

Cudurrada la dhaxlo waa wax guud oo carruurta ku dhashaan. Celcelis ahaan 13 cunug ayaa maalintii la ogaadaa in UK ay qabaan cudurrada dhaxalka, waana waxa ugu badan ee sababa dhimashada carruurta aadka u yar.

Cilmi-baarayaasha waxay hore u ogaadeen in xiriirka ka dhexeeyo Aneemiyada gaar ahaan mida ka timaado birta oo ku yar hooyada inta ay uurka leedahay iyo cudurada wadnaha ee dooliga uurka ku jira. Haddana waxay culumada doonayaan in ay ogaadaan in xiriir ka dhexeeyo.

Waxaa la rajeynayaa mustaqbalka in tani ay horseedo tijaabo la xiriirta qaadashada birta in ay noqoto hab lagu yareen karo cudurrada ay qaadaan carruurta inta ay uurka ku jiraan.

Heerkee ayey gaarsiisan tahay dhiigyarida hooyada Soomaaliyeed?

Sida ay hay'ada Qaramada Midoobay ee caafimaadka WHO dhawaan sheegtay, hooyooyin badan iyo carruur markaas dhalatay ayaa u geeriyooda waxyaabo laga hortagi kara.

Dr. Samiira Axmed Amoore waa madaxa qeybta hooyada iyo dhallaanka Isbitaalka Erdogan ee magaalada Muqdisho, waxay noo sheegtay in hooyooyin badan oo Soomaaliyeed aysan helin goobo caafimaad oo daryeela.

"Hooyada uurka leh waxay u baahan tahay in dhakhtar la socdo, taasna hooyooyinka qaar ma heli karaan," ayey tiri Dr Samiira oo intaas ku dartay "Waxaa loo baahan yahay hooyada in ay hesho nafaqo dhameystiran, taasna way ku adag tahay in hooyada hesho, waana waxyaabaha keeni karo in hooyooyinka uurka leh u dhintaan".

Dhibaatooyin badan ayaa haysta hooyada uurka leh, waxaana kamid ah khataraha soo wajaha welwelka sida ay sheegtay Dr. Samiira.

"Qaarkood waxay ku umulaan guryaha taas oo keeni karta isku furan ama in hooyada ay ilmaheeda meeshaas ku weyso".

Marka laga hadlayo dhiig-yarida hooyada uurka leh waa mid heerkeedu uu sareeyo oo loo baahan yahay in wax laga qabto.

"Dhiig yarida hooyada ku timaada waa waxyaabaha ugu badan Soomaaliya, waxaa jirta baaris aan ka sameynaya isbitaalka Erdogan , waxaa noo soo baxday xadiga dhiig la'aanta hooyooyinka uurka leh in ay gaari karto 64%".

Dr. Samiira waxay sheegtay in nafaqada oo ku yar iyo hooyada oo aan dhakhtar la socon ay ka mid tahay dhibaatooyinka jira. Dr. Samiira waxay kaloo sheegtay in wacyigelin loo baahan yahay marka la fiiriyo fahamka dadka.

"Hooyooyinka ayaan fahamsaneyn dhibaatada dhiig la'aanta" ayey tiri Dr. Samiira oo intaas ku dartay "Hooyooyinka nafaqadarada hayso ama dhiiga ku yar yahay inta badan waxana ku aragnay in ay dhalaan xili hore sida bisha toddobaad ama sideedaad iyo in ay ilmaha caloosha ku dhintaan".

Ugu dambeyn waxay Dr. Samiira kula talisay hooyooyinka in ay joogto xiriir ula sameeyaan dhakhtarka si ay ula socod siiyaan wixii ku soo kordha caafimaadkooda.