Sida ay duubitaan qarsoodi ah BBC-du ugu fashilisay koox si foolxun wax ugu khiyaami jiray socdaalka UK

Hay'adaha shaqo bixinta ee khiyaama muwaadiniinta ajnabiga ee codsanaya inay ka shaqeeyaan waaxda daryeelka ee Ingiriiska ayaa lagu fashiliyey duubis qarsoon oo BBC ay samaysay. Mid ka mid ah kuwa ugu xun waa dhakhtar Nayjeeriyaan ah oo ka shaqeeyay NHS qaybta dhimirka.

Wasaaradda arrimaha gudaha Ingiriiska ayaa ogsoon in hay'adaasi ay tahay mid hanaanka ay ku shaqayso uu u nugul yahay in si khaldan loo adeegsado, laakiin baaritaanka adeega caalamiga ee BBC ayaa muujinaya shaqo fudud oo hay'aduhu ay ku khiyaami karaan dadka, ayagoo ka fogaanaya in la ogaado, ayna sii wadayaan inay ka macaashaan.

Duubista qarsoon ee BBC ayaa daboolka ka qaaday farsamooyinka ay isticmaalaan sida inay shaqooyin si sharci darro ah uga iibiyaan shirkadaha daryeelka ee UK, inay ikhtiraacaan barnaamijyada mushaar-bixinta oo la been abuuray, si ay ugu qariyaan shaqooyin aan jirin, iyo inay ka guuraan hawlaha daryeelka oo ay u guuraamn hawlaha dhismaha oo iyaguna shqaale yari ay ka taagan tahay.

Warbixinada la xiriira khiyaanooyinka socdaalka ayaa kordhay tan iyo intii barnaamijka dal ku galka dowlada oo horay loogu talagalay in khubarada caafimaadka ajnabiga ay ka shaqeeyaan Ingiriiska, la sii balaariyey sanadkii 2022, ayadoo lagu daray shaqaalaha daryeelka.

In aad codsato dalku galka, waa in marka hore heshaa "shahaado kafiil (CoS)" oo shirkad Ingiriis ah oo ogolaanshiiyo ay siisay wasaarada arimaha gudaha. Waa doonitaanka dukumintiyada CoS ee ay ku xadgudubeen kuwa xun ee hay'adaha dib u dejinta.

''Heerka xadgudubka ee dalku galka qaybta daryeelka shaqada iyo caafimaadka waa mid aad u weyn,'' ayay tiri Dora-Olivia Vicol, madaxa fulinta xarunta xuquuqda shaqaalaha, oo ah xarun gargaar oo caawisa muhaajiriinta iyo dadka baahan. ''Waxaan u malaynayaa inay noqotay dhibaato qaran.''

Waxaa ay leedahay waxaa jira hab khatar ah oo nidaamka kafiilka, maxaa yeelay waxa ay ka dhigaysaa shirkada mid leh boos aad u awood weyn, taasi oo ogolaanshiyo siisay suuq ugaarsi oo dulaaliin sii kordhaya.

BBC ayaa u dirtay laba saxafi oo qarsoodi si ay u wajahaan hay'adaha raritaanka shaqada ee Ingiriiska.

Mid ka mid ah oo ay la kulmeen ayaa lagu magacaabo Dr Kelvin Alaneme, dhakhtar Nayjeeriyaan ah oo ah asaasaha hay'ada CareerEdu oo fadhigeedu yahay Harlow, Essex.

Mareegtiisa ayaa tilmaamaysa shaqada ganacsigiisa oo ah '' xarun fursadaha caalamiga u soo bandhigaysa dhalinyarada Afrikaanka'', iyada oo sheegaysa inay leeyihiin 9,800 oo macaamiil qanacsan ah.

Waxaa ay aaminsan yihiin wariyaha qarsoodiga ee BBC inuu yahay mid xiriir wanaagsan ku leh qaybta daryeelka Ingiriiska, Dr Alaneme ayaa isku dayay inuu shaqaaleysiiyo si ay u noqoto wakiil ganacsigiisa, isaga oo leh waxa ay noqonaysaa mid dhaqaale badan bixisa.

''Kali ah ii soo hel guryaha daryeelka. Waxaan kaa dhigi karaa milyaneer,'' ayuu yiri.

Isagoo filaya inuu ganacsi fiican dhex mari doono, wariyaheena ayaa ka dib la siiyay inuu si gaar ah u arko sida khiyaamada socdaalka ay u sameeyaan wakiilada sida Dr Alaneme uu xaqiiq ahaan u shaqeeyo.

Dr Alaneme ayaa sheegay inuu bixinayo £2,000 oo u dhiganta ($2,600) halkii boos ee ka banaan guriga daryeelka ee ay soo hesho, waxaana uu u soo bandhigay £500 oo u dhiganta ($650) oo gunno ah.

Ka dib waxa uu sheegay inuu ka iibinayo boosaska banaan dad u tartamaya oo ku sugan gudaha Nayjeeriya. Iyada oo ay sharci daro tahay tartamayaasha shaqada laga qaado lacag.

''Iyagu [tartamayaasha] ma ahayn inay bixiyaan lacag, maxaa yeelay waa bilaash. Waa in ay ahaato bilaash,'' ayuu yiri isaga oo hoos u dhigaya codka.

''Waa ay bixinanayaan sababtuna waa ogyihiin waa wadada kali ah ee ay haystaan.''

BBC-da ayaa bilowday baaritaankiisa ka dib cabashooyin joogta ah oo dhanka Internet-ka oo ku aadan adeegyadiisa dib-u-dejinta.

Praise oo ka yimid Koonfur-bari Nayjeeriya oo ku jira bartamaha sanadkii 30-aad ayaa ka mid ah dadka cabanaya, isaga oo sheegay in uu siiyay Dr Alaneme in ka badan £10,000 oo u dhiganta ($13,000) si uu shaqo uga helo Ingiriiska.

Waxaa uu yiri waxa la ii sheegay in aan ka shaqeynayo shirkada daryeelka Efficiency for Care ee fadhigeedu yahay Clacton-on-Sea. Waxaana markii uu tagay uu ogaaday in shaqadu aysanba ahayn mid jirta.

''haddii aan ogaan lahaa in aysan shaqo jirin, halkan ma imaadeen'' ayuu yiri '' ugu yaraan dalkayga Nayjeeriya haddii aan aan shaqo la'aan noqdo, waxaan helayaa walaasheey, waalidkeey, waxaana helayaa cunto bilaash ah oo aan cuno. Halkan lama mid aha, waad gaajoonaysaa.''

Praise ayaa sheegay inuu fariin u diray Efficiency for Care iyo Dr Alaneme muddo bilo ah, isaga oo weydiinaya marka uu shaqada bilaabayo . in kasta oo balanqaadyo caawimaad ay ka yimaadeen Dr Alaneme, haddana shaqada waligeed ma helin. Ku dhowaad hal sano ka dib, waxaa uu helay mid kale oo isagana u sheegaya inuu kafaalo qaadayo inuu ku sugnaado Ingiriiska.

Baaritaanadayada ayaa helay Effeiciency for Care ay shaqaalaysiisay celcelis ahaan 16 qof sanadkii 2022, iyo 152 oo sanadkii 2023. Haddana warqad laga soo diray wasaarada arimaha gudaha oo ku socotay shirkada kuna taariikhaysan May 2023 oo ay aragtay BBC ayaa muujinaya in ay bixisay 1,234 shahaado kafaalo qaadid shaqaalo ajaanib ah intii u dhaxaysay Maarso 2022 iyo May 2023.

Leesanka Kafaalo qaadida Efficiency for Care ayaa lagala laabtay bishii Luulyo 2023. Shirkada daryeelka hadda dad kama shaqaalaysiin karto dibada, laakiin waxaa ay sii wada in ay shaqeyso.

Waxa ay u sheegtay BBC in ay si adag u beeninayso eedaymaha ah in ay gacan saar la leedahay Dr Alaneme. Waxa ay sheegtay in ay aaminsantahay in ay si sharci ah shaqaalo uga qoratay Nigeria iyo dalal kale. Waxay ka hortimid go'aanka Wasaaradda Arrimaha Guduhu kala noqotay shatiga kafaala-qaadka, ayay tidhi, arrintuna hadda waxay taalaa maxkamadda.

Kulan kale oo si qarsoodi ah loo duubay, Dr Alaneme ayaa la wadaagay khiyaamo aad usii casrisan oo ku lug leh dukumentiyada kafaala-qaadka ee shaqooyinka aan jirin.

Waxa uu yiri ''faa'iidada'' ay leedahay haysashada CoS ee aan shaqada ku xirnayn "waa in aad dooran karto magaalo kasta oo aad rabto".

"Waxaad aadi kartaa Glasgow, waxaad joogi kartaa London, waxaad ku noolaan kartaa meel kasta," ayuu noo sheegay.

Tani run maaha Haddii soo galooti ku yimaado Ingiriiska dalku-galka shaqada caafimaadka iyo daryeelka oo aanu ku shaqayn doorkii loo xilsaaray, dalku galka waa la joojin karaa waxayna halis u yihiin in la tarxiilo.

Duubista qarsoodiga, Dr Alaneme ayaa sidoo kale ku tilmaamay sida loo dajiyo nidaamka mushahar bixinta been abuurka ah si loo qariyo xaqiiqda in shaqada aysan run ahayn.

Dr Alaneme ayaa BBC u sheegay in uu si adag u beeninayo adeegyada ay bixiso CareerEdu in ay yihiin kuwo been abuur ah ama ay u dhaqmayso sidii wakaalad shaqaaleysiineed ama ay u bixisay shaqooyin lacag caddaan ah.

Waxa uu sheegay in shirkadiisu ay bixiso adeegyo sharci ah oo kaliya, isaga oo intaa ku daray in lacagta ay Praise la siiyay lagu ogolaaday in lagu wareejiyo wakiilka shaqaale qorista ee gaadiidka, hoyga iyo tababarka Praise. Waxa uu sheegay in uu u soo bandhigay in uu ka caawiyo Praise in uu helo shirkad kale oo bilaash ah oo aan lacag ka qaadayn.

BBC ayaa sidoo kale muuqaal qarsoodi ah ka duubtay wakiilka shaqaale qorista ee fadhigiisu yahay UK, Nana Akwasi Agyemang-Prempeh, ka dib markii dhowr qof ay BBC u sheegeen in ay bixiyeen tobanaan kun oo ginni si ay boosas shaqaale daryeel ugu helaan saaxiibadood , taasi oo noqotay mid aan dhicin amaba jirin.

Waxay sheegeen in qaar ka mid ah shahaadooyinka kafaala-qaadka ee Agyemang-Prempeh uu siiyay ay noqdeen kuwo been abuur ah, nuqulo ka mid ah kuwa CoS-da runta ee ay bixiyaan shirkadaha daryeelka.

Waxaan ogaanay in Agyemang-Prempeh uu bilaabay in uu CoS siiyo shaqooyinka UK ee dhismaha warshado kale oo u ogalaada shirkadaha inay qortaan shaqaale ajnabi ah. Waxa uu awooday in uu samaysto shirkad dhisme oo isaga u gaar ah oo uu ka qaato shatiga kafaalo-qaadka

Waxaa ogaanay Agyeman-Prempeh uu ka dib bilaabay inuu u soo bandhigo CoS wariyayaasheena, isaga oo iska dhigaya nin ganacsade Yugaandhiis ah oo fadhigiisu yahay Ingiriiska oo doonaya in uu keeno shaqaale dhisme u dhashay Uganda si ay ugu soo biiraan, waxa la waydiiyay Agyemang-Prempeh haddii ay taasi suurtogal tahay.

Waxa uu ku jawaabay in qiimo dhan £42,000 oo u dhiganta ($54,000) ay tahay saddexda qof.

Mr Agyemang-Prempeh wuxa uu noo sheegay inuu u guuray dhanka dhismaha sababta oo ah shuruucda ayaa la adkeeyay dhanka waaxda daryeelka, waxaana uu sheegay in wakiiladu ay isha ku hayaan warshado kale.

"Dadku hadda waxay u weecanayaan dhanka IT-ga," ayuu u sheegay Mr Agyemang-Prempeh, wariyaha qarsoodiga.

In ka badan 470 shati oo waaxda daryeelka Ingiriiska ayaa dawladdu baabi'isay intii u dhaxaysay Luulyo 2022 iyo Diseembar 2024. Kuwa kafaala qaaday shatiga ayaa mas'uul ka ahaa qoritaanka in ka badan 39,000 xirfadlayaal caafimaad iyo shaqaale daryeel laga bilaabo Oktoobar 2020.

Agyemang-Prempeh ayaa markii dambe codsaday dhigitaanka lacag ku aadan shahaadooyinka kafaala-qaadka, taas oo aysan BBC samayn.

Wasaarada arimaha gudaha hadda waxa ay laashay shatigiisii ka fiilnimo. Is-difaacida Agyemang-Prempeh markii ay BBC-du su'aashay waxa uu sheegay in isaga laftiisa ay khiyaaneeyeen wakiillo kale oo uusan garaneyn in uu iibinayo dukumentiyo CoS ah oo been abuur ah.

Qoraal ay wasaarada arimaha gudaha u soo dirtay BBC ayaa lagu sheegay inay tallaabo adag ka qaadayso shaqo-bixiyayaasha aan xishoodka lahayn ee ku takri fala nidaamka dalku galka " ayna mamnuuci doonaan ganacsiyada jabiya shuruucda shaqo ee Ingiriiska in ay kafaalo qaadaan shaqaalaha dibadda".

Baaritaanada BBC-da waxa horay ay u ogaadeen khiyaamo dalku galka oo lamid ah oo lala eegtay dadka ku nool Kerala,Hindiya iyo ardayda wadamada caalamka ee ku nool Ingiriiska ee raba inay ka shaqeeyaan qaybta daryeelka.

Bishii Nofembar sanadkii 2024, dowlada ayaa ku dhawaaqday joojinta shirkada aadka u xun ee shaqaalaha ka qaadanaya dibadda. Sidoo kale laga bilaabo Aprol 9, waxaa daryeel bixiyayaasha ku sugan Ingiriiska looga baahan doonaa in ay mudnaanta qorista shaqaalaha siiyaan shaqaalaha daryeelka caalamiga ah ee horay ugu sugnaa Ingiriiska, ka hor inta aan laga soo qorin dibadda.