Xaaladda Suudaan oo kasii dartay iyo magaaladii ammaanka ahayd oo qiiqeysa

Qaraxyo ayaa laga maqlayay magaalada Port Sudan ee dalka Suudaan iyadoo xoogagga dowladda ku kacsan ay maalintii saddexaad oo xiriir ah beegsanayeen caasimadda dowladda uu milatarigu hoggaamiyo.

Qiiq adag oo madow ayaa laga arkayay hawada magaaladan ammaanka ahayd oo kumannaan kun oo ka qaxayay dagaalka sokeeye ee labada sano socda ay gabbaad u raadsadeen.

Duullimaadyada ayaa la baajiyay kadib markii diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ay duqeeyeen garoonka keliya ee caalamiga ah ee shaqeynayay iyo hoteel u dhow madaxtooyada, sida ay wararku sheegayaan.

"Waxaan ku arkaa qiiq badan sida dhammaanba magaalada... waxaana sidoo kale maqlay labo qarax oo waaweyn," ayay weriye, Cristina Karrer, u sheegtay BBC.

Mid ka mid ah diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ayaa beegsatay qeybta rayidka ee garoonka Port Sudan mid kalena ayaana beegsatay saldhigga ciidamada oo ku yaalla bartamaha magaalada, ayuu goobjooge u sheegay wakaaladda wararka ee AFP.

Milatariga ayaa weerarrada diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ku eedeeyay Ciidamada Gurmadka Degdegga ah ee (RSF) kuwaas oo billowday Axaddii. RSF ayaan weli ka hadlin weerarrada.

Kahor weerarradii Axaddii, Port Sudan ayaa ka badbaadday weerarrada waxaana loo arkayay mid ka mid ah meelaha ugu ammaanka badan ee dalkaas uu dagaalku halakeeyay.

Kooxda RSF ayaa aad ugu tiirsan diyaaradaha aan duuliyaha lahayn si ay dib ugu qabsato deegaannadii gacanteeda ka baxay, oo ay ka mid tahay Khartoum oo ay ciidamada dib ula wareegeen bishii March.

Labo sano oo dagaal u dhaxeeyay ciidamada iyo SRF ayaa waxaa ku dhintay kumannaan qof, halka malaayiin kalena ay ku qasbanaadeen inay guryahooda ka qaxaan wuxuuna dagaalkaas sidoo kale abuuray xasaradda bani'aadannimo ee ugu weyn adduunka.

Ciidamada iyo RSF ayaa labadoodaba lagu eedeeyay dembiyo dagaal.

Maxay yihiin ciidamada RSF?

Ciidamada RSF waxaa la aas aasay sanadkii 2013-kii, waxay asal ahaan ka soo jeedaan maleeshiyada caanka ah ee Janjaweed ee sida arxan darada aheyd ula dagaalantay fallaagada Darfur, iyagoo lagu eedeeyay inay isir sifeyn ka geysteen halkaas.

Tan iyo markaas, Janaraal Maxamed Xamdan Dagalo waxa uu dhisay ciidan awood leh oo faragelin ku yeeshay colaadaha Yemen iyo Liibiya. Waxa kale oo uu horumariyay dano dhaqaale oo ay ka mid yihiin maamulidda qaar ka mid ah macdanta dahabka ee Suudaan.

Ciidamada RSF ayaa lagu eedeeyay xadgudubyo ka dhan ah xuquuqda aadanaha, oo uu kamid yahay xasuuqii loo geystay in ka badan 120 oo dibadbaxyo dhigayay bishii June 2019.

Ciidan awooddaas leh oo aan ka tirsaneyn ciidanka dowladda ayaa loo arkay inay dalka xasilooni darro ka abuuraan.

RSF waa awoodda dhabta ee ka jirta Suudaan, waxay isugu jiraan maleeshiyo beeleedyo, ganacsato iyo ciidan calooshood u shaqeystayaal ah.

Waxaa hoggaamiyaa Janaraal Maxamed Xamdan Daglo, waxay isaga iyo dagaalyahandiisa waxay soo mareen marxalado kala duwan tan iyo markii ay bilowdeen iyagoo ah maleeshiyo beeleed Carab ah oo inta badan si weyn loogu yaqaanay magaca "Janjaweed".

Waxay sheekadooda bilaabtay sanadkii 2003-dii markii dowladdii Cumar Al-Bashiir ay abaabusah ciidamo ka tirsan xoola dhaqatadii beelaha Carabta si ay ula dagallaamaan jabhadihii ka dagaallami jiray gobolka Darfur.

Ninkan oo waxbarashada caadiga ah aan heer sare ka gaarin ayaa muddo kooban ganacsata ahaa, wuxuuna Hemeti uu ka soo jeedaa Mahaariya oo ka tirsan beesha Rizeigat. Dadka qaar waxay sheegaan awoowgii inuu ahaa hoggaamiya caan ah oo degganaa dalka Chad.

Xilliga ugu adkaa uu Hemeti uu soo maray wuxuu ahaa 2007-dii marki ay ciidamadiisa xukumadda Khartoum ku guul darreysatay iney mushaar siiso.

Hemeti iyo ciidankiisaba waxay ka mucaaradeen dowladda, iyaga oo ku dhawaaqay "ilaa iyo qiyaamaha" inay la dagaallamayaan xukumadda Khartoum, waxayna ka baxeen heshiisyadi ay la galeen kooxaha ka dagaallama daarfuur.

Filim xilligaasi laga sameeyey kooxdan ayaa lagu arkayaa kooxda Jaanjaawid oo ciidama cusub oo tabarrucayaal ah oo beelaha kala dadka madowga ka soo jeeda oo ay horay cadow u ahaayeen qoranaya si ay uga barbar dagaallamaan miiliishiyada carabta u badan ee Jaanjaawiid.

Taliyaha Kooxda Hemeti wuxuu ka soo jeedaa beesha Mahariya, inkasta oo uu ciidamada ka qortay dhammaan beelaha kala duwan.