Taariikhda Gaza: Magaalada uu Trump doonayo inuu dadka ka raro

"Magaalo ka mid ah magaalooyinka ugu da'da weyn ee taariikhda lagu yaqaan. Ma aha mid qarnigan aasaasantay, ama xilli gaar ah oo kale la asaasay, waaa magaalo la nool dhammaan qarniyadii tegay oo dhan, waxayna wehel u ahayd jiilal kala duwan oo wakhtigoodii la soo soo dhaafay, laga so bilaabo maalintii buuggagga taariikhda qora, boggooda u horreeya la qoray illaa maanta" qortay ilaa maanta."

Erayadan waxaa ku hadlay taariikhyahanka reer Falastiin ee ka soo jeeda Qudus, Aref al-Aref, buug uu qoray sanadkii 1943, kaas oo uu ku ururiyay nuxurka wixii laga qoray magaalada xeebta leh ee Gaza, isaga oo ka soo xigtay qoraallo Af-Carabi, Ingiriisi, Faransiis iyo Turki ah.

Buug kale oo laga qoray Gaza sanadkii 1907, uuna qoray ninka reer Maraykan ee Martin Meyer, wuxuu qoraalkiisa hordhaca ah oo xigasho ah uu Gaza ku tilmaamay "magaalo xiiso leh oo qof kasta oo taariikhda wax ka barta soo jiidan karta."

Gottheil wuxuu sharaxay muhiimadda istiraatiijiyadeed ee Gaza, isaga oo yiri, "waxay ahayd goob ay ku kulmaan gawaadhida safarka ka keena badeecadaha Carabta Koonfureed iyo Bariga Fog, si loo gaadhsiiyo Badda Mediterranean-ka, halkaas oo loo sii qeybin jiray Suuriya, Asia r, iyo Yurub. Waxa kale oo ay ahayd waddadii isku xidhi jirtey Falastiin iyo Masar."

Waxaa xiiso leh in ensiklobiidhiya "Qaamuuska Dalalka" ee uu qoray qoraaga iyo socdaalyahanka Yaqut al-Hamawi ay xustay saddex magaalo oo lagu yaqaan magacan gobolka, midda koowaadna ay tahay "Jazirat al-Carab," taas oo gabyaaga "al-Akhtal" uu kaga hadlay suugaantiisa.

Tan iyo waayihii hore, Carabtu waxay ugu yeedhi jireen "Gaza", halka xilligii Islaamka loogu magac daray "Gaza Hashim" iyada oo loola jeedo awoowgii Nabi Maxamed, Hashim bin Cabd Manaf, oo halkaas ku geeriyooday. Waxaa sidoo kale Gaza ku dhashay Imaam Al-Shaafici, aasaasihii madhabka caanka ah ee Islaamka ee Shaaficiyada, kaas oo ku tilmaamay:

"Waan u xiisay dhulka Gaza, xitaa haddii aamuskaygu i khiyaamayo, tan iyo muddadii aynu kala fogaannay"

Afka Cibraaniga (Hebrew), waxaa loogu yeeraa "Cazza", iyada oo loo adeegsado xarafka "cayn" ama "hamza" halkii laga isticmaali lahaa xarafka carabiga ah ee "Qoyn".

Al-Aref, oo buuggiisa Taariikhda Gaza ku qoray, wuxuu sheegay in Kan'aaniyiintii hore ay ugu yeeri jireen "Hazati", halka Fircooniyiintii Masar ay ugu yeeri jireen "Ghazatu" ama "Ghadatu".

Qaamuuska Giriigga wuxuu sheegay in magaaladan loo bixiyey magacyo kala duwan waqtiyadii kala duwan, oo ay ka mid yihiin "Ioni", "Minoa", iyo "Constantia". Gumaadsatadii Salaabiyiinta (Crusaders) waxay ugu yeeri jireen "Gadris".

Eusebius of Caesarea, oo loo yaqaanay "Aabaha Taariikhda Kaniisadda" noolaa qarnigii afraad ee miilaadiga, wuxuu sheegay in "Gaza" ay la micno tahay sharaf, xoog iyo awood. Sidaas oo kale, Sir William Smith, oo qoray Dictionary of the Old Testament sanadkii 1863, ayaa ku raacay fikirkaas.

Kooxda cilmi-baadhayaasha waxay sabab uga dhigeen magacaas dagaalladii badnaa ee ka dhacay magaalada iyo hareeraheeda, kuwaas oo Gaza ay ka adkaatay, taasoo u dhow macnaha uu taariikhyahanka reer Falastiin u janjeero.

Dhinaca kale, Sophronius, oo qoray New Testament Dictionary sanadkii 1910, wuxuu sheegay in "Gaza" ay tahay eray Faarisi ah oo la micno ah khasnadda boqortooyada, taas oo la jaanqaadaysa fikradda kale ee sheegaysa in "Gaza" ay asal ahaan ka timid eray Giriig ah oo la micno ah maalqabeenimo ama khasnad.

Waxaa la sheegaa in boqor Faarisi ah uu hantidiisii ku aasay Gaza kadibna uu lumay, markuu dib ugu soo noqdayna uu helay sidii uu u dhigay. Waxaa kale oo la sheegaa in sheekadan mar kale ay soo noqotay xilligii Roomaanka.

Qaamuusyada Af-Carabiga waxay xusaan odhaahda "Wuxuu qabsaday hebel isagoo wata hebel," taasoo macnaheedu yahay inuu qof gaar uga soocay saaxiibadii kale. Tani waa macnaha uu Al-Hamawi xusay markuu ka hadlayay magaalada Gaza.

Al-Aref wuxuu fasirayaa macnahaas isagoo leh: kuwa Gaza dhisay waxay ka soocdeen goobaha kale ee Mediterranean-ka oo dhan, taasoo muujinaysa xulasho gaar ah.

Sidoo kale, Yaqut al-Hamawi wuxuu xusay in "Gaza" ay ahayd magaca xaaska "Tyre"—boqorkii dhisay magaalada Fooniigiyanka ee Tyre, oo ku taalla Lubnaan maanta.

Sir Flinders Petrie, oo ah baare Ingiriis ah, wuxuu sheegay in Gaza-dii hore la aasaasay saddex kun oo sano kahor dhalashadii Nabi Ciise (BC), waxaana lagu dhisay buurta loo yaqaan "Tall al-Ajul". Dadkii degganaa waxay halkaas ka guureenmarkii cudurka malaria uu halakeeyay deegaankaas xilligaas.

Meel saddex mayl u jirta, dadkii waxay degeen kuna aasaaseen Gaza cusub, taasoo ku taalla goobta ay maanta ku taallo. Waxaa la sheegaa in tan ay dhacday xilligii Hyksos, oo maamulayay gobolka laba kun oo sano kahor dhalashadii Nabi Ciise (BC).

Waxaa jira dad diida sheekadan, iyagoo leh Gaza wali waxay joogtaa goobteedii hore, halka "Tel Al-Ajul" uu ahaa dekaddii ganacsiga ee Gaza. Waxaa kale oo la sheegaa in Gaza-dii hore la burburiyay markii Alexander the Great uu qabsaday, laakiin Gaza-da cusub aysan fogeyn halkaas, sida uu sheegay Sir Petrie.

Al-Aref wuxuu buuggiisa ku sheegay in Maa'iiniyiinta, oo la sheegayo inay ahaayeen qoomiyadda Carabta ee ugu horreysay ee qaadday calanka ilbaxnimada qarnigii koowaad ee BC, ay ahaayeen dadkii ugu horreeyay ee si joogto ah u tegi jiray Gaza, iyagoo ka dhigtay xarun ay badeecadahooda keeni jireen.

Muhiimadda Gaza ee Carabta waxay ka timid xariirka ay la leedahay Masar iyo Hindiya, maadaama ay ahayd marinka ganacsiga ugu fiican, marka loo eego safarka badda gaar ahaan ka Badda Cas. Sidaas darteed, magaalada Gaza ayaa la aasaasay oo caan ku noqotay taariikhda.

Ganacsigu wuxuu ka billaaban jiray koonfurta dalalka Carabta, gaar ahaan Yemen, halkaasoo badeecadaha dalka iyo kuwa Hindiya ay iskugu iman jireen. Markaas kadib, waxay u gudbi jirtay waqooyiga, iyada oo la sii marin jiray Makka, Yathrib (Medina maanta), iyo Petra. Markaas kadib, ganacsigu wuxuu u kala bixi jiray laba laan oo kala ah Gaza, oo ku taal Badda Mediterranean-ka iyo waddada saxaraha ee u socota Tayma, Dimishiq, iyo Palmyra.

Sidaas awgeed, taariikhyahannadu waxay isku raaceen in Boqortooyadii Ma'in iyo Saba ay ahaayeen boqortooyooyinkii Carbeed ee ugu horreeyay ee dhidibada u taagay magaalada Gaza.

Sidoo kale, Awiyiinta iyo Caan'aaniyiinta, oo la sheegayo inay ahaayeen Falistiniyiintii hore, ayaa ahaa dadkii ugu horreeyay ee dega Gaza, sida uu xusay Al-Aref.

Waxaa kale oo Gaza deggenaa qoomiyado kala duwan sida: Dayaaniyiinta, oo ah farcankii Nabi Ibraahim (CS). Edomiyiinta, oo ahaa qabiilo reer guuraa ah oo degganaa koonfurta Urdun iyo Kancaaniyiin, kuwaasoo asal ahaan la isku khilaafsan yahay.