Qaxootiga Kenya oo ay cabsi soo food saartay

Iyadoo loo tix-gelinayo inay tahay gabbaad nabdoon oo ay ku nool yihiin qaxootiga, Kenya waxay si tartiib tartiib ah u noqoneysaa meel aanay amni ku haysan qaar ka mid ah kuwa doonaya in laga ilaaliyo cadaadis siyaasadeed iyo dagaal, ayay yiraahdeen kooxaha xuquuqda.

Walaacdooda ayaa yimid ka dib markii rag wejiga soo duubtay ay bastoolado ku af-duubteen afar qaxoonti Turki ah oo ku sugnaa caasimadda Nairobi bishii hore - kiiskii ugu dambeeyay ee xiriir ah oo ka dhaca dalkan ku yaalla Bariga Afrika.

Mas’uuliyiinta Kenya ayaa sheegay in afartan qof oo ay Qaramada Midoobay u aqoonsatay inay yihiin qoxooti, lagu mastaafuriyay codsi uga yimid dowladda Turkiga oo doonaysa inay ku eedeeyaan khiyaano qaran.

Dadka dhaleeceeya waxay Kenya ku eedeeyaan inay ka baxday mabda'a qaanuuneed ee da'da weyn kaas oo mamnuucaya in dadka lagu celiyo si khasab ah dalal ay Kala kulmi karaan cadaadis.

Arrintan ayaa hoos u dhigtay sumcadda Kenya, iyadoo wargeyska maxalliga ah ee Daily Nation uu sheegay in madaxda hay’adda sirdoonka Maraykanka ee CIA-da iyo hay’adda sirdoonka dibadda UK MI6 – William Burns iyo Richard Moore ay kala hadleen masaafurinta madaxweyne William Ruto markii ay booqdeen dabayaaqadii bishii hore.

Guddoomiyaha qaxootiga ee Kenya John Burugu ayaa diiday inuu ka hadlo musaafurinta, balse sarkaal sare oo ka tirsan wasaaradda arrimaha dibadda oo la yirahdo Korir Sing'oei ayaa muujiyay xaaladda cakiran ee dowladda soo wajahday markii uu sheegay in loo baahan yahay in la sameeyo "isku-dheellitir muhiim ah oo ku qotoma danaha iyo maslaxada ".

"In la soo xero geliyo kuwa qas-wadayaasha ah ee lagu eedeeyay in ay sameeyeen hawlo wax u dhimaya waddan saaxiib ah, waxay Kenya ku keentay jahawareer diblomaasiyadeed iyo mid bani'aadamnimo," ayuu raaciyay.

Ugu dambeyntii, siyaasadda dhabta ah ayaa guuleysatay, iyadoo Kenya aysan diyaar u ahayn inay carqaladeyso xiriirka dhow ee ay la leedahay Turkiga, taasoo labada dal ay kala saxiixdeen heshiis iskaashi milatari bishii Luulyo.

Marka la barbardhigo dalalka deriska la ah, Kenya waxay ku naaloonaysay nabad iyo xasillooni sannado badan, taasoo ka dhigtay meesha ugu muhiimsan ee ay u socdaalaan qaxootiga iyo magan-gelyo-doonka, kuwaas oo ka kala yimid dalal kala duwan oo ay colaado ka dhaceen ama kelitaliyaal ka taliyaan sida Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Congo, Eritrea, Rwanda iyo Koonfurta Suudaan.

Dalka ugu dhaqaalaha badan bariga Afrika, Kenya waxaa ku nool in ka badan 800,000 oo qaxooti ah, sida uu sheegay Burugu.

Laakiin kooxaha xuquuqda aadanaha ayaa ka baqaya in waddanku uu sannadihii u dambeeyay noqday mid ammaan darrada ku sii kordheysa.

Booliska Kenya waxaa sidoo kale lagu eedeeyay dhowr jeer inay wada-shaqeeyeen hay'adaha amniga ee ajaanibka ah ee isku dayaya inay qabtaan dadka ay u arkaan inay khatar yihiin.

Tusaalaha ugu dambeeyay ee arrintan ayaa yimid markii lagu eedeeyay inay ku lug lahaayeen – sida uu qoray wargeyska Uganda ee Observer – "afduubka dadka si bareer ah xuduudaha," taasoo ku saabsan 36 taageerayaal mucaarad ah oo ka socda Uganda oo la afduubtay bisha Luulyo.

Kooxdan ayaa u safartay magaalada Kisumu ee Kenya si ay u qaataan koorso tababar, sida uu sheegay qareenkooda, laakiin waxaa loo celiyay Uganda iyada oo aan la raacin habraacyada sharciga sida amarada soo celinta ama codsiyada keenista dadka (extradition requests).

Bishii May, difaaca xuquuqda aadanaha ee Ruwanda Yusuf Ahmed Gasana ayaa laga afduubtay gurigiisa Nairobi, waxaana uu maqan yahay tan iyo waqtigaas.

Ilo-wareedyo ayaa u sheegay qoyska Gasana inuu ku xiran yahay xarun sir ah oo ku taalla Rwanda, halkaas oo uu kula jiro dad kale oo weli aan dacwad lagu soo oogin.

Dhammaan kiisaska kale ee la yaabka leh waxaa ka mid ah:

• Mabior Awikjok Bak oo ah qaxooti Koonfurta Suudaan ka soo jeedaa, kaas oo lagu afduubtay magaalada Nairobi bishii Feberaayo, ayaa lagu sheegay in dadka afduubtay ay xirnaayeen dharka booliska Kenya. Waxa uu ka mid ahaa dadka mucaarad ku ah ee xukuumadda south Sudan, waxaana hadda uu ku jiraa xabsi sharci-darro ah oo ku yaalla dalkiisa.

• Wariyahii Pakistani Arshad Sharif, oo lagu toogtay Nairobi bishii Oktoobar 2022, laba bilood ka dib markii uu ka cararay Pakistan oo uu yimid Kenya isagoo raadinaya badbaado. Boolisku waxay sheegeen in ay ahayd qalad dhanka aqoonsiga ka dhacay.

• Nnamdi Kanu, hogaamiye gooni u goosadka oo ka soo jeeda Nigeria, oo sheegay in la xiray 2021 garoon diyaaradeed ee Kenya oo loo dhiibay sirdoonka Nigeria. Hadda waxaa uu wajahayaa maxkamad iyadoo lagu soo oogay dambiyo argagixisinimo iyo kicinta rabshadaha. Dowladaha Kenya iyo Nigeria labaduba waxay beeniyeen inay ka qeyb qaateen qabashadiisa.