'Cadaabta adduunka': Haweenka Suudaan oo Libya ku wajahaya kufsi iyo tacaddi

'Waxaanu ku dhex nool nahay argagax," sidaasi waxaa cod hoose ku tiri Layla ayadoo taleefanka ku hadlaysay si cidina aysan u maqlin. Waxay kasoo qaxday Suudaan ayada iyo ninkeeda iyo lixdeeda carruurta ah horraantii sanadkii lasoo dhaafay ayagoo baadi goobayay badbaado haatanna waxay ku sugan yihiin Libya.

Sida haweenka kale ee Suudaaneeska ahba ee BBC ay kala hadashay wixii ay kala soo kulmeen in lasoo tahriibiyay ama sharci darro lagu soo galiyay Libya, magaceeda ayaa la baddalay si loo dhowro aqoonsigeeda oo aan loo garan.

Digniin: Sheekada ayaa waxaa kujira faahfaahinno dadka qaarkii ay dhibsan karaan.

Cod gariiraya oo cabsiyi ku jirto ayaa ay ku sharraxday sidii gurigeeda oo ku yaalla Omdurman loo soo weeraray intii dagaalka sokeeye ee socda haatan uu jiray kaasi oo soo bilowday 2023.

Qoyska ayaa tagay Masar markii hore kahor intii aysan magafeyaal siin $350 (£338) si ay u geeyaan Libya, halkaasi oo loo sheegay in noloshu ka fiicanaan lahayd lagana yaabo inay ka helaan shaqooyin nadaafada la xiriira iyo soo dhaweynta.

Laakiin durba markii ay soo tallaabeen xadka ayaa Layla waxay sheegtay in magafeyaashii madaxfurasho u qabsadeen oo ay garaaceen ayna ka dalbadeen lacago intii hore ka badan.

"Wiilkeyga ayaa u baahday daryeel caafimaad kadib markii si ku celcelis ah wajiga looga garaacay," sidaasi ayay u sheegtay BBC.

Magafeyaasha ayaa sii daayay ayaga saddex maalmood kadib ayagoo aan sheegin sababta. Layla waxay ku fakartay in nolosheeda cusub ee gudaha Libya ay noqoneysay mid intii hore ka wacan kadib markii qoyskeeda ay u suurta gashay inay u safraan dhanka galbeedka dalkaasi ayna qol kireysteen ayna bilaabeen shaqo.

Laakiin maalin maalmaha ka mid ah ayaa ninkeedu tagay si uu shaqo u raadsado laakiin dib uma soo laaban innaba. Intaasi kadib gabadheeda oo 19 sano jir ah ayaa kufsi waxaa u geystay nin ay qoysku ku barteen shaqada Layla.

"Wuxuu u sheegay gabadhayda inuu kufsanaayo walaasheed kayar haddii ay sheegto wixii uu ku sameeyay," Layla ayaa sidaasi tiri.

Waxay ku hadashaa cod hooseeya ayadoo ka cabsi qabta in qoyska la raro oo la barakiciyo haddii haweeneyda leh guriga ay daggan yihiin ay maqasho hanjabaadda.

Layla waxay sheegtay in haatan ay ku xanniban yihiin Libya: wax lacag ah oo ay siiyaan magafeyaasha uma soo harin si ay meesha uga tagaan mana ku laaban karaan dalka dagaalku hareeyay ee Suudaan.

"Wax cunno ah oo la sheego nooma soo harin," sidaas ayay tiri ayadoo raacisay in carruurteedu aysan iskool dhigan. "Wiilkeyga ayaa ka baqa inuu dibada guriga uga baxo maaddaama ay badanaa garaacaan oo aflagaadeeyaan carruur kale maaddaama uu madoow yahay. Waxaan dareemaa inaan waalan rabo."

Malaayiin ayaa ka qaxay Suudaan laga soo bilaabo markii ciidamada qalabka sida iyo Ciidanka Taageerada Degdegga ah (RSF) uu dagaalku ka dhex qarxay 2023. Labada dhinac ayaa si wada jir ah afgambi u riday 2021, laakiin hardan dhanka awooda ah oo ka dhex bilowday taliyeyaashooda ayaa dalka galiyay dagaal sokeeye.

In ka badan 12 milyan oo qof ayaa guryahoodii laga qixiyay halka macaluuli ku baahday shan deegaan oo dalkaasi ka tirsan ayadoo 24.6 milyan oo qof oo ah kala bar dadka dalkaas ay degdeg ugu baahan yihiin cunno gargaar ah sida khubaro ay sheegtay.

Hay'adda qaxootiga u qaabilsan QM ayaa sheegaysa in in ka badan 210,000 oo ah qaxooti Suudaanees ah ay haatan ku sugan yihiin Libya.

BBC ayaa la hadashay shan qoys oo Suudaanees ah oo markii hore tagay Masar halkaasi oo ay sheegeen inay takoor kala kulmeen iyo rabsho lagu kiciyay kahor intii aysan usoo guurin Libya ayagoo aaminsanaa inay ka badbaado roonaan karto leedahayna fursado shaqo oo wacan. Waxaanu la xiriirnay ayaga anagoo u marnay cilmi-baare dhanka socdaalka iyo arrimaha magangalyo doonka qaabilsan oo ku sugan Libya.

Salma ayaa u sheegtay BBC in ay horayba ugu sii noolaayeen Qaahira, Masar ayada iyo ninkeeda iyo saddex carruur ah oo ay dhaleen markii dagaalka Suudaan uu qarxay laakiin tiro badan oo qaxooti ah yaa soo galay dalka ayadoo xaaladaha muhaajiriintuna ay kasii dareen.

Waxay go'aansadeen inay usoo guuraan Libya, laakiin wixii ku sugaayay halkaa waxay ahayd "ku noolaanshaha cadaab", Salma sidaasi ayay tiri.

Waxay sheegtaa sidii durba markii ay xadka soo gudbeen bakhaar ay magafayeeli ka taliyaan loogu xareeyay. Ragga ayaa rabay lacag horayba hormaris loogu siiyay magafeyaasha dhanka Masar ee xadka, laakiin maysan imaan innaba.

Qoyskeeda ayaa kudhawaad ku jiray bakhaarka labo bilood. Mar Salma waxaa laga reebay ninkeeda waxaana la galiyay qol loogu tala galay haweenka iyo carruurta. Halkaas waxay sheegtay in ayada iyo labadeeda cunug ee ugu weyn loogu geystay noocyo kala duduwan oo xaasidnimo ah maadaama raggu doonayeen lacag.

"Ulahooda ayaa ku reebay calaamado jirkeena. Wey garaacayeen gabadheyda waxayna galiyeen gacmaha wiilkeyga tinaar shidan anigoo eegaya.

"Mararka qaarkood waxaan doorbidayay inaan kuligeen wada dhimanno. Kuma fakari karin si kale oo aan uga bixi karnay dhibka."

Salma waxay sheegtay in wiilkeeda iyo gabadheeda dhib dhanka maskaxda ah ay ka qaadeen wixii ay la kulmeen ayna qaadeen cudur ay saxarada iyo kaadida aysan ceshan karin wixii intaasi ka dambeeyay. Intaasi kadib codka ayay hoos u dhigtay.

"Waxay i geeyeen qol goonni ah oo lagu magacaabo 'qolka kufsiga' halkaasi oo ay joogeen rag kuwii hore ka duwan mar walba," sidaas ayay tiri. "Waxaan sidaa cunugga midkood."

Ugu dambeyntii waxaa u suurta gashay inay uruuriso xoogaa lacag ah ayadoo adeegsanaysay saaxiib jooga Masar waxaana sii daayay qoyska magafeyaasha.

Waxay sheegtay in dhaqtar uu itaasi ka dib u sheegay inay aad uga daahday soo tuuritaanka cunugga uurka kujira markii ninkeedii ogaaday inay uur leedahayna wuu isaga dhexbaxay ayada iyo carruurta ayagoo jiifku ka halleysan yahay cunana reereebka qashin qubka lagu soo shubo ayna jidka ka dawarsadaan.

Waxay magan galeen beer meel fog kutaala oo ah dhanka waqooyi galbeed ee Libya xoogaa ayagoo maalmo kunoolaa cunno yar ama cunnaba aanan heleyn. Waxay markay oomaan cabbayeen biyo wasaqeysan oo laga soo dhaanshay ceel u dhawaa.

"Waxaa iniyad jebisa inaan maqlo wiilkeyga [weyn] oo sheegaya runtii inuu gaajo u dhimanaayo," Salma ayaa sidaasi taleefanka ayadoo isticmaaleysa sheegtay ayadoo nuunaha boohintiisa aad looga sii maqlayo dhanka dambe.

"Aad ayuu u gaajeysan yahay," ayay tiri, "laakiin waxba ma hayo xataa naasahaygu maleh caano ku filan oo la jaqsiiyo."

Jamila, oo ah haweeney Suudaanees ah oo jirtay da'da afartameeyada dhexe waxay sidoo kale aaminsan tahay warbixino bulshada Suudaaneeska ah ka dhex jira oo ku saabsan in nolol wanaagsani uga horreyso Libya.

Waxay kasoo carartay dhibaatada kajirta gobolka galbeedka Suudaan ku yaalla ee Darfur 2014 waxayna sanado joogtay Masar ka hor intii aysan u guurin Libya daba yaaqadii 2023. Waxay sheegtay in gabdhaheeda la kufsaday marar badan laga soo bilaabo waqtigaas – waxay kala jireen 19 iyo 20 markii dhibkaasi dhacay markii ugu horreysay.

"Waxaan iyaga u diray shaqo nadaafad ku saabsan mar aan xanuunsanaa; waxay soo noqdeen habeynkii ayagoo wasaq iyo dhiig miiran ah – afar nin ayaa kufsaday ilaa midood ay suuxday," sidaasi ayay u sheegtay BBC.

Jamila waxay sheegtay in ayada sidoo kale kufsi lagula kacay uu todobaadyana haystay nin aad ayada uga da' yar kaasi oo shaqo wax nadiifin ah gurigiisa ka siiyay.

"Wuxuu iigu yeeri jiray 'karaahiyo madoow'. Wuu ikufsaday wuxuuna yiri, 'Arrinkaan ayaa dumarka loo abuuray,'" sidaasi ayay soo xasuusataa.

"Xataa carruurta yaryar halkaan waa na dhibaan, waxay noola dhaqmaan sidii xayawaano bahalo ah oo kale iyo saaxiriin oo kale, waa ay na caayaan inaan madoow iyo Afrikaan nahay darteed, iyo inaysan ayagu Afrikaan ahayn daraadeed?" Jamila sidaas ayay tiri.

Markii gabdhaheeda la kufsaday markii ugu horreysay, Jamila isbitaal ayay geysay waxayna arrinka ku wargalisay booliska. Laakiin askari boolis ahaa markii uu ogaaday inay qaxooti yihiin, Jamila waxay sheegtay inuu warbixintii meesha ka saaray uuna ayada ugaga digay in jeelka la dhigi doono haddii cabashada si rasmi ah loo gudbiyo. Tani waxay ka dhacday galbeedka Libya.

Libya ma aysan saxiixin Heshiiskii Caalamiga ahaa ee Qaxootiga ee 1951 ama borotakoolkii 1967 ee la xiriiray Sharciga Qaxootiga – waxayna u tixgalisaa qaxootiga iyo magangalyo doonka inay yihiin "muhaajiriin sharci darro ah".

Dalku laba qeybood ayuu u kala qeybsan yahay ayadoo qeyb waliba dawlad gaar ah ay ka taliso laakiin xaalada ayaa uyara fudud muhaajiriinta dhanka bariga kusugan maadaama ay cabashooyin rasmi ah gudbin karaan ayada oo aanan la xirin, ayna si aad uga fudud sida ka jirta dhanka kale ay ku heli karaan daryeel caafimaad, sida laga soo xigtay koox u doodda xaquuqul insaanka oo lagu magacaabo Libya Crimes Watch.

Ayadoo tacaddi dhanka galmada ah ay ku badan tahay xarumaha aan rasmiga ahayn ayna ku kacaan magafeyaashu, waxaa sidoo kale cad in xadgudub uu ka dhacayo xarumaha rasmiga ah ee dadka lagu xiro ee Libya, gaar ahaan dhanka galbeedka.

Hanaa, oo ah haweeney Suudaanees ah oo ka shaqeysa in dhalooyinka ay kasoo uruuriso khashinka si ay carruurteeda ugu quusido, ayaa sheegtay in lagu afduubtay galbeedka Libya lana geeyay keymo ayna kufsadeen rag hubeysan oo qori ku qabtay.

Maalintii xigtay kuwa weerarka ku qaaday ayaa u kaxeeyay xarun ay maamusha hay'adda dowladda ay maal-geliso ee Stability Support Authority (SSA). Cidna uma sheegin Hanaa sababta loo xiray.

"Rag da'yar iyo wiilal ayaa la garaacay laguna qasbay inay gebi ahaanba dharkooda iska siibaan aniga oo daawanaya," ayay Hanaa u sheegtay BBC.

"Maalmo ayaan halkaas joogay. Waxaan ku seexday dhulka, aniga oo barkanaya dacaskeyga. Kadib saacado badan oo baryo ah ayay ii oggolaan jireen inaan suuliga aado. Si joogto ah ayaa madaxa la iiga garaacayay."

Waxaa jiray warar dhowr ah oo hore oo ku aaddan in muhaajiriin ka yimid dalal kale oo Afrikaan ah lagu dhibaateeyay Libya. Dalka ayaa udub-dhexaad u ah aadidda Yurub, inkasoo midna haweenka ay BBC la hadashay aysan qorsheyneyn inay halkaas aadaan.

Sanadkii 2022, Amnesty International ayaa ku eedeysay SSA "dilal sharci-daro ah, xirxirid aan loo meel dayan oo qaxootiga ah, jirdil, shaqaaleysiin qasab ah iyo tacaddiyo kale oo yaab leh oo xuquuqda aadanaha ah iyo dembiyo laga galay sharciga caalamiga ah".

Warbixinta ayaa sheegtay in saraakiisha Wasaaradda Arrimaha Gudaha ee caasimadda, Tripoli, ay u sheegeen Amnesty in wasaaradda aysan korjoogteyn SSA maaddaama ay la shaqeyso raysal wasaare, Abdul Hamid Dbeibeh, oo xafiiskiisa uusan ka jawaabin codsigeenna ah inay ka falceliyaan arrintan.

Hay'adda Libya Crimes Watch ayaa BBC u sheegtay in tacaddiyada galmo ee muhaajiriinta ay ka dhacaan xarumaha lagu hayo muhaajiriinta ee rasmiga ah, oo uu ku jiro xabsiga aadka u daran ee Abu Salim ee ku yaalla Tripoli.

Warbixin sanadkii 2023 ahayd, ayay hay'adda Médecins Sans Frontières (MSF) ku sheegtay inay jireen "warar badan oo ku saabsan tacaddiyo galmo iyo kuwo jir ahaan, ayna ku jiraan qaawin iyo baaritaan jirka ah oo aan habbooneyn iyo kufsi" kuwaasoo ka dhacay gudaha Abu Salim.

Wasiirka arrimaha gudaha iyo Waaxda La dagaallanka Socdaalka Sharci-darrada ah ee Tripoli kama aysan jawaabincodsigeenna ah inay ka jawaabaan eedeymahan.

Salma ayaa haatan ka tagtay beertay una wareegtay qol ay qoys kale deggan yihiin oo u dhow, balse iyada iyo oqyskeeda ayaa weli wajahaya khatarta in meesha laga saaro iyo tacaddi.

Waxay sheegtay inaysan guriga dib ugu laaban karin sababo la xiriira wixii ku dhacay.

"Ceeb ayaan qoyska usoo jiiday, bey oran doonaan. Xitaa uma maleynayo inay soo dhoweyn doonaan meydkeyga," ayay tiri. "Haddii aan ogaan lahaa waxa igu sugayay halkan."